“Daar kan er eentje zitten.” Ivar Vleut van Staro Natuur en Buitengebied wijst naar een plek in de gevel. Een kleine opening boven een kozijn. Voor een bewoner misschien een kier die ooit dicht moet. Voor een vleermuis kan het een toegang tot een verblijfplaats zijn. De verduurzaming van de twee appartementengebouwen van de VvE begint daarom niet met isoleren, maar met kijken wat er al woont.
Het is een rustige avond bij VvE Wilakker in Eindhoven. Rond de twee appartementengebouwen turen groepjes mensen omhoog. Twee ecologen en vijf studenten Ecologie kijken naar gevels, dakranden en kozijnen. Niet naar het isolatiewerk dat hier binnenkort moet gebeuren, maar naar iets wat de meeste bewoners bijna niet opvalt.
Er wordt hier voor VvE Wilakker uitgebreid faunaonderzoek gedaan. Dat is nodig om te bekijken welke beschermde diersoorten gebruikmaken van de gebouwen en de omgeving. “Dit vleermuisonderzoek bestaat uit vier onderzoeksrondes”, vertelt Ivar. “We doen twee keer onderzoek in het voorjaar en twee keer in het najaar. Zo proberen we de vleermuispopulatie in en rond de gebouwen goed op een rij te zetten.” Een onderzoeker kijkt daarbij niet alleen of er vleermuizen zijn. Ook het gedrag is belangrijk. Waar vliegen ze? Waar zoeken ze voedsel? Welke routes gebruiken ze? En zijn er plekken waar ze het gebouw in- of uitgaan? Dat zorgt voor een precies onderzoek en vraagt om meerdere observatiemomenten.
Een detector geeft aan of en waar er vleermuizen zitten.
“Bij een grondgebonden woning kun je het onderzoeksgebied redelijk overzien. Hier hebben we twee grote appartementengebouwen. Je kunt niet op één plek gaan staan en denken dat je alles ziet.” Daarom staan er deze avond zeven onderzoekers bij de gebouwen. Zo kunnen ze op hetzelfde moment de voor-, achter- en zijkanten van de gebouwen in de gaten houden. Een onderzoeksronde duurt minimaal twee uur. “Alleen zo kun je precies volgen wat er gebeurt.”
Juist de plekken waar bewoners dagelijks langslopen, krijgen tijdens zo’n onderzoek extra aandacht. Ventilatieopeningen boven kozijnen. Scheuren in de gevel. Ruimtes onder dakranden. Kleine openingen waarvan je je bijna niet kunt voorstellen dat er een dier doorheen past. “Vleermuizen zijn klein en kunnen heel kleine openingen gebruiken”, legt Mats Douma uit. Hij is net als Ivar ecoloog bij Staro. “Als je wilt weten wat er in een gebouw gebeurt, moet je dus heel anders naar zo’n gevel kijken dan iemand die er woont.”
Tijdens een van de eerste onderzoeksavonden zien de onderzoekers bij VvE Wilakker ongeveer tien uitvliegende vleermuizen. Voor hen is dat belangrijke informatie. Het laat zien welke delen van het gebouw vleermuizen gebruiken. En het helpt te bepalen hoe de verduurzaming moet worden voorbereid. Want een opening die tijdens het isoleren wordt dichtgemaakt, kan voor een mens een detail in de gevel zijn, maar voor een vleermuis een verblijfplaats.
Wij kijken naar het gebouw vanuit het gezichtspunt van dieren. Waar kunnen ze naar binnen? Waar kunnen ze verblijven? Welke routes gebruiken ze?
Mats Douma – ecoloog
Het faunaonderzoek heeft te maken met de verduurzaming. Door vroeg op een rij te zetten welke dieren het gebouw gebruiken, kan de VvE de werkzaamheden hierop voorbereiden. De onderzoekers leggen de resultaten vast in een rapportage. Met deze informatie kan de VvE bepalen welke maatregelen nodig zijn en hoe ze deze kan meenemen in het ontwerp en de planning. Denk bijvoorbeeld aan het behouden van bestaande verblijfplaatsen. Of het maken van nieuwe voorzieningen, zoals vleermuiskasten in of aan de gevel. Door tijd en geld voor onderzoek en mogelijke maatregelen al vroeg mee te nemen, kan de VvE deze inzichten goed verwerken in het renovatieplan. Zo kan de verduurzaming met veel aandacht worden voorbereid. En er wordt rekening gehouden met de aanwezige dieren.
Een goede voorbereiding geeft een VvE de tijd om natuur en verduurzaming vanaf het begin met elkaar te verbinden:
Volgens natuuronderzoeker Ivar is vooral de planning een punt waar VvE’s zich in kunnen vergissen. “Een veelgemaakte fout is dat mensen denken: we gaan binnenkort renoveren, dus laten we nog even snel een onderzoek doen. Maar sommige onderzoeken kun je niet op ieder moment van het jaar uitvoeren.” Het is dus waardevol om faunaonderzoek al in de voorbereidingsfase te doen. De onderzoeksresultaten zijn er dan op het moment dat keuzes over ontwerp, planning en uitvoering worden gemaakt.
De natuur trekt zich namelijk weinig aan van de planning van een renovatie. Door daar vooraf rekening mee te houden, ontstaat er juist tijd om de werkzaamheden goed voor te bereiden. Daarom is het belangrijk om het onderzoek niet als laatste stap te zien. “Je wilt voorkomen dat je pas tijdens de voorbereiding van werkzaamheden ontdekt dat je met beschermde diersoorten rekening moet houden”, zegt Mats. “Als je dat eerder weet, kun je daar in je plannen rekening mee houden en de juiste maatregelen kiezen.”
Voor ecologen is een gebouw als de Wilakker meer dan een verzameling stenen, kozijnen en dakranden. “Wij kijken eigenlijk naar het gebouw vanuit het gezichtspunt van de dieren”, vertelt Mats. “Waar kunnen ze naar binnen? Waar kunnen ze verblijven? Welke routes gebruiken ze? En wat gebeurt er met die plekken als je gaat renoveren?” Volgens de natuuronderzoekers ontbreekt dat gezichtspunt vaak bij bewoners. Begrijpelijk ook: wie denkt er bij het zien van een kier boven een raam meteen aan een vleermuisverblijf?
Als er één advies is dat Ivar en Mats aan VvE’s willen meegeven, dan is dat: begin op tijd met het faunaonderzoek. Dus niet pas wanneer het renovatieplan klaar is en de uitvoerder staat ingepland. Want in de voorbereidingsfase kan de kennis uit het onderzoek worden gebruikt om de verduurzaming goed vorm te geven. Want verduurzamen gaat niet alleen over wat je aan een gebouw toevoegt of verbetert. Het gaat ook over wat er al aanwezig is. En soms woont dat letterlijk tussen de muren.
Vroeg onderzoek is volgens de onderzoekers waardevol. Door eerst goed te kijken welke dieren er aanwezig zijn, kan de verduurzaming goed worden voorbereid. Zo kunnen de nodige werkzaamheden doorgaan én rekening wordt gehouden met de dieren. Het onderzoek helpt om verschillende belangen vanaf het begin samen te brengen. Een prettiger en energiezuiniger gebouw én een plek waar ook dieren kunnen blijven leven.
Benieuwd hoe VvE Wilakker dit dierenonderzoek heeft ervaren? En wat dat betekende voor het renovatieproces?
Renovatie van een grote VvE vraagt om een doordacht plan waarin grote thema’s zoals betaalbaarheid, hand in hand gaan met praktische zorgen van bewoners. Denk aan vragen als: ‘waar verblijft de hond tijdens de werkzaamheden?’ Juist die combinatie bepaalt of een plan wordt gedragen.
Afgelopen woensdag 18 maart bracht minister Boekholt-O'Sullivan een bezoek aan VvE Jonkerbos te Zoetermeer. Dit in het kader van het Nationaal Isolatieprogramma en de VvE‑versnellingsagenda. Tijdens het werkbezoek kreeg zij van dichtbij te zien hoeveel er komt kijken bij het onderhouden én verduurzamen van een gebouw. En vooral hoe belangrijk goede samenwerking binnen een VvE daarbij is.
VvE Jonkerbos in Zoetermeer (249 woningen) wilde niet zomaar verduurzamen, maar het groots aanpakken. De VvE kampte namelijk met achterstallig onderhoud aan dak, gevel en kozijnen én had te weinig geld in de kas om groot onderhoud uit te voeren. Energiek Vastgoed en Van Lochem Nederland sloegen de handen ineen en hielpen de VvE: van financiële onderbouwing tot besluitvorming en proces richting uitvoering.
Om te zorgen dat meer Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) aan de slag gaan met het verduurzamen van hun woning, gooide gemeente Arnhem begin 2024 het roer om: zij benadert VvE’s nu proactief via verschillende kanalen mét ondersteuning op maat. “We kunnen niet wachten tot VvE’s naar ons toekomen. Deze aanpak zorgt ervoor dat zij zelf sneller aan de slag gaan met verduurzaming.”
Samen met een aantal andere gemeenten en Stichting VvE Belang startte de gemeente Waalwijk drie jaar geleden het VvE Transitiecentrum Brabant (VTCB) voor het verduurzamen van woningen van verenigingen van eigenaren (VvE’s). “Heel fijn om samen op te trekken met andere gemeenten en mee te liften op de kennis en expertise van Stichting VvE Belang.”
